Lekker je bakkie aan het drinken? Misschien vind je dit verhaal leuk om te lezen 's ochtends bij je bakkie pleur.
Een drankje met een lange geschiedenis
Voor de meesten van ons is koffie een vanzelfsprekend onderdeel van de ochtend. Maar de weg van geitenweide tot kopje is een verhaal van eeuwen. Met legendes, verboden, en koffiehuizen die letterlijk de loop van de geschiedenis beïnvloedden.
De legende van Kaldi
Het bekendste verhaal over het ontstaan van koffie draait om Kaldi, een geitenhoeder uit de Ethiopische provincie Kaffa. Hij zou hebben gemerkt dat zijn geiten ongewoon energiek werden nadat ze bessen van een bepaalde struik hadden gegeten. Nieuwsgierig geworden, bracht hij de bessen naar een lokaal klooster, waar monniken er een drankje van maakten dat hen hielp wakker te blijven tijdens het bidden.
Een kanttekening die vrijwel nergens wordt genoemd: dit verhaal duikt voor het eerst op in geschreven bronnen uit 1671, ruim achthonderd jaar nadat het zich zou hebben afgespeeld. Historisch gezien is het dus vermoedelijk een legende, geen vaststaand feit. Wat wél vaststaat: de koffieplant is oorspronkelijk afkomstig uit Ethiopië, en de regio Kaffa gaf uiteindelijk zijn naam aan het woord "koffie" zelf.
Soefi-monniken en de eerste koffiedrinkers
Lange tijd na de vermeende ontdekking gebeurde er weinig met de bes. Pas rond de vijftiende eeuw begonnen soefi-kloosters in Jemen de bonen te roosteren en te zetten als drank. Niet voor het genot, maar om wakker te blijven tijdens nachtelijke gebeden en rituelen. Vanuit deze religieuze context verspreidde koffie zich naar de havenstad Mokka, die zijn naam zou geven aan een van de bekendste koffiesmaken van vandaag, en van daaruit naar Mekka en Caïro.
Verboden koffie: waarom machthebbers bang waren voor koffiehuizen
Wat vandaag een onschuldig bakkie lijkt, werd eeuwenlang gezien als een bedreiging voor de openbare orde, en dat is misschien wel het minst bekende hoofdstuk uit de koffiegeschiedenis.
In 1511 liet de gouverneur van Mekka, Khair Beg, koffiehuizen in de stad sluiten. Zijn zorg was niet de drank zelf, maar wat er in die huizen gebeurde: mensen kwamen er samen, discussieerden vrijuit en bekritiseerden soms het gezag. Het verbod hield geen stand, de lokale bevolking en handelaren waren te gehecht aan hun koffie geraakt, maar het is een van de eerste voorbeelden van een terugkerend patroon: koffiehuizen als broeinest van vrije meningsuiting, en autoriteiten die daar ongemakkelijk van werden.
Een eeuw later verbood de Ottomaanse sultan Murad IV koffie in zijn rijk zelfs op straffe van de dood, wederom uit angst voor politieke samenzweringen die in koffiehuizen zouden worden gesmeed. Ook dit verbod verdween uiteindelijk weer, en koffiehuizen, in het Ottomaanse Rijk bekend als qahveh khaneh, groeiden uit tot centrale ontmoetingsplekken voor gesprek, muziek, schaken en nieuws.
Ook in Europa klonk aanvankelijk weerstand, al was die van andere aard. Geestelijken noemden koffie de "bittere uitvinding van de duivel", omdat het drankje uit de islamitische wereld kwam. Volgens overlevering werd paus Clemens VIII rond 1600 gevraagd om koffie officieel te verbieden, maar zou hij, nadat hij het zelf had geproefd, hebben besloten de drank juist te "dopen" en goed te keuren voor christenen, wat de weg vrijmaakte voor de verspreiding van koffie door heel Europa.
Het beleg van Wenen en de geboorte van het Weense koffiehuis
Een van de kleurrijkste legendes uit de koffiegeschiedenis speelt zich af in 1683, tijdens het beleg van Wenen door het Ottomaanse leger. Toen de belegering mislukte en de Ottomaanse troepen zich terugtrokken, lieten ze onder meer zakken groene koffiebonen achter. Volgens de overlevering was het een Poolse officier, Jerzy Franciszek Kulczycki, die deze bonen wist te bemachtigen en er vervolgens het eerste koffiehuis van Wenen mee opende. Waar of niet, de Weense koffiehuiscultuur die hieruit ontstond, zou eeuwenlang een van de bekendste ter wereld blijven.
Koffie bereikt de rest van Europa
Tegen 1615 opende het eerste koffiehuis van West-Europa in Venetië, al snel gevolgd door steden in Engeland, Frankrijk, Duitsland en Nederland. In Amsterdam opende het eerste koffiehuis in 1663, een jaar later gevolgd door Den Haag. Londen telde halverwege de zeventiende eeuw naar schatting driehonderd koffiehuizen.
Koffiehuizen die geschiedenis schreven
Wat in deze periode opvalt, is hoe vaak koffiehuizen niet slechts plekken waren om te drinken, maar broedplaatsen van ideeën die de wereld zouden veranderen. Het Londense koffiehuis van Edward Lloyd, geopend in 1686, werd de vaste ontmoetingsplek voor scheepseigenaren, kapiteins en handelaren die er verzekeringen tegen elkaar afsloten. De informele oorsprong van wat later Lloyd's of London zou worden, nog altijd een van de grootste verzekeringsmarkten ter wereld.
In Parijs waren koffiehuizen als Café Procope de vaste ontmoetingsplek voor Verlichtingsdenkers, en het was in het Café de Foy dat Camille Desmoulins in 1789 een vlammende toespraak hield die algemeen wordt gezien als een directe aanleiding tot de bestorming van de Bastille, het startpunt van de Franse Revolutie.
Van Ethiopisch gewas tot wereldwijd product
Parallel aan deze culturele verspreiding vond ook de fysieke verspreiding van de koffieplant zelf plaats. Nederlandse handelaren wisten in de tweede helft van de zeventiende eeuw koffiezaden te bemachtigen en verscheepten die naar Batavia, het huidige Indonesië, waar de eerste koffieplantages op Java ontstonden. In 1714 schonk de burgemeester van Amsterdam een jonge koffieplant aan de Franse koning Lodewijk XIV, die hem een plek gaf in de Koninklijke Botanische Tuin in Parijs. Jaren later smokkelde de Fransman Gabriel de Clieu in het geheim een stekje van diezelfde plant mee op een overtocht naar Martinique, een reis vol stormen en piratenaanvallen. Het stekje overleefde, en binnen vijftig jaar zouden daaruit naar schatting achttien miljoen koffieplanten op het eiland groeien.
Zo verspreidde koffie zich binnen twee tot drie eeuwen van een lokale Ethiopische ontdekking naar een gewas dat op meerdere continenten werd verbouwd. Van Zuidoost-Azië tot de Caraïben.
Veelgestelde vragen
Wie heeft koffie uitgevonden?
Niemand in het bijzonder. Koffie is geen uitvinding maar een ontdekking. Volgens de bekendste legende was het een Ethiopische geitenhoeder, Kaldi, die merkte dat zijn geiten energiek werden van bepaalde bessen. Dit verhaal is pas eeuwen later voor het eerst opgeschreven en geldt daarom als legende, niet als historisch feit.
Waarom werd koffie ooit verboden?
Machthebbers in zowel Mekka als het Ottomaanse Rijk waren beducht voor koffiehuizen, omdat mensen daar samenkwamen om vrijuit te praten, inclusief kritiek op het gezag. Verboden op koffie hielden echter nooit lang stand.
Waar komt de naam "mokka" vandaan?
Van de Jemenitische havenstad Mokka, van waaruit koffie voor het eerst op grote schaal werd verhandeld richting het Midden-Oosten en later Europa.
Hoe kwam koffie in Europa terecht?
Via handelsroutes vanuit het Ottomaanse Rijk naar Europese havensteden. Venetië opende in 1615 het eerste West-Europese koffiehuis; Amsterdam volgde in 1663.
Kort samengevat
Van een Ethiopische legende, via verboden koffiehuizen in Mekka en Istanbul, tot de salons van Wenen en Parijs waar zelfs revoluties werden aangewakkerd. De geschiedenis van koffie is veel rijker dan de meeste mensen beseffen bij hun ochtendkopje.
